In tsiental notuleboeken, weiburgen yn in kast op skoalle, foarmen de boarne foar it ferslach fan de earste iuw Kristlike Skoalferiening yn Easterein. Hûndert jierren mei striid en soarch, mei groei en hoop en tankberens. In stikje skiednis fan minsken, dy't foar harren bern in skoalle mei de Bibel woene, omdat dat it bêste wie. Dy't dêrfoar offers bringe woene, striid fiere woene. Sa ûntstie de kristlike legere skoalle en de kristlike beukerskoalle yn Easterein.
De earste 10 jier fan de Kristlike Skoalle yn Easterein (1870–1880)
Dit dokumint biedt in ynsjoch yn de ûntsteansskiednis en de pioniersjierren fan it Kristlik Underwiis yn Easterein (gemeente Hinnaarderadiel). De tekst is basearre op de oarspronklike notuleboeken út de perioade 1870–1880 en sketst in libbenichbyld fan de maatskiplike, finansjele en praktyske útdagings dêr't de doarpsmienskip destiids foar stie. It dokumint is destiids sekuer byhâlden troch sekretaris W. de Roos Oz.
It ferslach is gronologysk en tematysk opboud rûn de folgjende 4 kearnpunten:
De Oanlieding: Untefredenheid ûnder otterdoks-kristlike doarpsbewenners oer it ferdwinen fan de Bibel út de iepenbiere skoalle fan master Baars.
De Realisaasje: De snelle oprjochting fan in skoalbestjoer, it ferkrijen fan grûn, en de bou fan de skoalle foar de som fan ƒ 2.395,- troch in timmerfeint út Welsrip.
Personele Útdagings: De oanstelling fan haadûnderwizer A. Langhout en de dêropfolgjende konstante striid om geskikte, betelbere helppersoniel (helpmasters) oan te lûken en te behâlden.
Finansjele Soarch: It hieltyd balansearjen tusken de eksploitaasjekosten, de needsaak ta it heffen fan skoaljild, en de winsk om 'ûn- en minfermogende' bern fergees ûnderwiis te bieden fia it saneamde Suppletiefûns.
1. It Alderfoarste Begjin (Janewaris – April 1870)
Nei’t yn de gesinnen al folle en wiidweidich bepraat wie oer de winsklikheid fan in kristlike skoalle, waard op 26 jannewaris 1870 de beslissende earste gearkomste hâlden yn de konsistoarjekeamer. Alve persoanen wiene hjirby oanwêzich. Op de iepenbiere skoalle van master Baars wie de Bibel destiids stadichoan mar seker út it sicht ferdwûn. Hoewol't dy skoalle kwalitatyf goed wie, bleauwen de positive kristenen untefreden; sy woene in 'Skoalle mei de Bibel' foar harren bern.
Der waard in tariedingskommisje fan trije persoanen ynsteld:
D.P. Noordmans S. Strikwerda W. de Roos Oz. Al gau waard dizze kommisje útwreide mei Yme T. Vellinga en Klaas G. Miedema. Op 4 april 1870 koe de kommisje in earste ledengearkomste byinoar roppe mei 19 oanwêzigen, ûnder lieding fan de pleatslike predikant Ds. Becking. De kommisjeleden waarden mei grutte mearderheid yn it definitive bestjoer keazen. De statuten en it húshâldlik reglemint waarden goedkard en de boutekeningen mei it bestek kamen op tafel.
Hierkonstruksje fan de grûn: Mei grûneigener R.R. Sybrandi waard in hierkontrakt foar 12 jier sletten tsjin in grûnpacht fan ƒ 3,00 per fjouwerkante roede. De healwei tsjinstwente waard fan jier ta jier hierd foar ƒ 60,00 per jier, om't de eigener de wenning mooglik sels foar it ein fan de 12 jier belûke woe.
2. De Bou en de Feestlike Iepening
De bou fûn plak op de lokaasje dêr't tsjintwurdich "Us Gebou" stiet. De gunning gie nei de leechste ynskriuwer: Johannes Rieters Dijkstra, master-timmerfeint te Welsrip, foar in bedrach fan ƒ 2.395,00. Hoewol't it bestjoer dit bedrach "wat heech" fûn, krige er begjin maaie de opdracht. Ein augustus wie it gebou sa fier foardere dat it skilderwurk foar ƒ 98,00 ferjûn waard oan G. Koster te Oosterend.
De Tinkstiennen
Om't der yn de foargevel min romte wie, besleat men twa even grutte, trijehoekige stienntsjes te pleatsen oan weerszijden fan it rûne finster boppe yn de foargevel, mei de tekst út Spreuken 22:6:
Stien 1: "Lear den jongen de eerste beginselen naar den eisch zijns wegs."
Stien 2: "Als hij ook oud zal geworden zijn, zal hij daarvan niet afwijken."
De Iepningsdei: 17 oktober 1870
De feestlike iepening fûn plak om 14:00 oere 's middeis. Om 13:00 oere sammele de bern en de kersfarske haadûnderwizer, master A. Langhout, harren yn it lokaal. Koart dêrnei wie de rest fan de romte fol mei sa’n 100 belangstellenden. Ds. Becking late de gearkomste, droech de skoalle yn gebed op oan de "Hemelschen Vader" en ferskate oanwêzigen sprieken oant let yn de jûn harren freugde út.
3. Skoalelibben en Finansjele Realiteit
Master Langhout begûn syn wurk yn ien grutte, hege romte dêr't alle 50 oant 60 bern tagelyk les krigen. It fakânsjeroaster wie sober: fjouwer wiken op jierbasis, mei dêrneist om de moanne in frije sneon, en om de twa moannen in frij wykein (sneon en moarntekant).
It Skoaljild en it Suppletiefûns
Ieder moandei moast de master it skoaljild "in wike foarút" ynfoarderje. Dit bedrach wie fêstgesteld op 15 sint per bern per wike. Fanwegen de krappe finansjele posysje fan de skoalle wie dit jild hurd nedich, mar foar earmere gesinnen die it al gau in te swier offer te wêzen.
It bestjoer naam dêrom in sosjaal beslút:
Foar de bern fan ûn- en minfermogende âlders is it ûnderwiis kosteleas.
Foar de bern van Gegoede âlders bedraacht it skoaljild 2 gûne per bern per fearnsjier.
By meardere bern út ien gesin jildt it helte-tarief foar de folgjende bern.
Tidens de earste ledengearkomste op 1 febrewaris 1871 die bliken dat der in grut tekoart fan ƒ 1.033,00 wie. Troch in yntekenlist rûn gean te litten ûnder de oanwêzige en ôfwêzige leden wist men lykwols fuortendaliks ƒ 540,00 op te heljen om it gat te tichtsjen.
4. Personeelsferloop en Deistige Soarch
It learlingental bleau groeien en passearre yn it foarjier fan 1871 de grins fan 75 bern. Master Langhout stelde foar in kwekeling oan te nimmen, mar in advertinsje levere mar ien reaksje op: in 13-jierrige jonge út Menaldum, dy't fanwegen syn jonge leeftyd ûngeskikt fûn waard. Dêrnei waard der socht nei in helppersoniel (helpmaster). Ut fiif kandidaten waard master M. de Groot út Warkum keazen nei it jaan fan in proefles. Syn jiersalaris waard fêstgesteld op ƒ 300,00.
Skommeljende Konjunktuer
Janewaris 1872: De feriening bloeit. De ponghâlder meldt in batich saldo fan rom 100 gûne. Master Langhout krijt in salarisferheging fan ƒ 50,- (nei ƒ 750,-) op betingst dat er de kategisearringen fergees oernimt. Ek helpmaster De Groot stekt nei ƒ 350,-. Maaie 1873: Helpmaster De Groot fertrekt nei Utert. De syktocht nei in ferfanger rint muoisum. In úteinlike opfolger blykt "zeer stuursch en onvriendelijk" tsjinoer de bern te wêzen. Ta elkenien syn ferromming fertrekt dizze man al nei twa moannen. Bestjoerlike stabiliteit: Dêr't helpmasters kamen en gien wiene, bleauwen de bestjoersleden trou op harren post. Pas doe't sekretaris De Roos yn '73 nei Winsum ferhuze en foarsitter Noordmans yn 1880 nei Skearnegoutum loek, fûnen der wikselingen plak. Sy waarden opfolge troch R.R. Sybrandi en S.P. Strikwerda.
Tanimmende druk oan it ein fan de earste Decade
In de lette jierren 1870 namen de materiële en personele soargen ta. De skoalle wie fysyk te lyts wurden; der moast in tuskenwand komme om it lokaal yn twaen te dielen foar de rêst tidens de lessen, en ek in twadde skriuwboerd wie nedich. De ûnderwizers klagen ek oer de hege wurkdruk en de lege salarissen:
Helpmaster R. Visser frege yn 1876 om mear lean en minder oeren. It bestjoer wiisde de leansferheging direkt ôf, mar skraste wol de jûnsskoalle op woansdejûn. Visser fertrekt dêrop net folle letter nei Tiel. In besykjen fan master Langhout om de skoaltiden te feroarjen nei twa ynstee fan trije deidielen per dei waard troch it bestjoer resolút ôfwiisd: "Niet passend voor ons dorp, de tijd is daarvoor niet rijp."
De Kwestje 'Van der Heide' en de Tsjinstplicht
Doe't der yn Ferwerd in nije, jonge helpmaster (de hear Van der Heide) fûn waard, stuitte de oanstelling op in praktysk probleem: de man wie ynlotte foar de militêre tsjinstplicht. Er hie gjin jild foar in 'nûmerferwisseler' (in ferfanger). It bestjoer wegere as ynstânsje boarch te stean, mar de fiif bestjoersleden lossen dit privé op troch persoanlik elk ƒ 30,- (totaal ƒ 150,-) foar ien jier beskikber te stellen. Hjirby koe de fakatuere dochs ferfolle wurde.
Balâns nei Tsien Jier (1880)
By it berikken fan it 10-jierrich jubileum wiene de finansjele reserves folslein útput. It algemiene tekoart wie oprûn ta ƒ 784,62. It Suppletiefûns foar de earme bern seach tsjin in tekoart oan fan ƒ 142,695. Nettsjinsteande dizze hurde sifers slúte de sekretaris syn jierferslach yn djippe religieuze tankberens ôf:
"Dat hij den toestand der Vereeniging nog bloeijend mocht noemen, zoodat de leden zijns insziens groote redenen tot tevredenheid hadden over de leiding des Heeren, overwaardig om dezelve met dankzegging te erkennen."
